Coğrafyada dış kuvvetler, enerjisini Güneş’ten ve atmosferden alarak yeryüzünü sürekli aşındıran, taşıyan ve biriktiren, yani şekillendiren etmenlerdir.
Bu kuvvetler, yerin derinliklerinden enerji alan ve yeryüzünü yükseltmeye çalışan iç kuvvetlerin (deprem, volkanizma, dağ oluşumu vb.) tam tersine, yüksek yerleri alçaltarak ve çukurları doldurarak yeryüzünü deniz seviyesine yakın bir düzlüğe (denge profiline) ulaştırmaya çalışır.
Başlıca dış kuvvetler şunlardır:
Temel Dış Kuvvetler ve Etkileri
1. Akarsular
- Tanım: Belirli bir yatak (vadi) içinde eğim boyunca akan sulardır.
- Etkisi: Yeryüzünü şekillendirmede en etkili dış kuvvettir.
- Oluşturduğu Şekiller: Vadi, şelale, dev kazanı, menderes, delta (biriktirme) ve seki/taraça (hem aşınım hem birikim).
2. Rüzgârlar
- Etkisi: Özellikle bitki örtüsünden yoksun, kurak ve yarı kurak bölgelerde (çöller ve bozkırlar) çok etkilidir.
- Oluşturduğu Şekiller:
- Aşınım: Mantarkaya, yardang, tafoni.
- Birikim: Kumul (kum tepeleri), barkan (hilal şeklindeki kumullar), lös (rüzgârın taşıdığı ince toprak birikintileri).
3. Buzullar
- Tanım: Yüksek dağ zirvelerinde ve kutup bölgelerinde yaz kış erimeyen, yer çekimiyle hareket eden büyük kar ve buz kütleleridir.
- Etkisi: Yüksek enlemlerde ve dağlık bölgelerde (Türkiye’de Kaçkar, Ağrı vb. yüksek dağlarda) etkilidir.
- Oluşturduğu Şekiller: Buzul vadisi (U şekilli vadi), sirk çukuru, hörgüçkaya (aşınım) ve moren (birikim).
4. Yer Altı Suları (Karstik Şekillenme)
- Tanım: Yağışlarla yeryüzüne inen ve geçirgen kayaçların (kalker, jips, kaya tuzu gibi) içine sızarak kimyasal olarak çözünmesiyle oluşan sular.
- Etkisi: Özellikle Akdeniz ve İç Anadolu’nun bazı bölgelerinde görülen, kolay çözünen kayaçların olduğu alanlarda (karstik bölgeler) etkilidir.
- Oluşturduğu Şekiller:
- Aşınım (Çözünme): Lapya, dolin, uvala, polye, obruk, mağara.
- Birikim: Sarkıt, dikit, sütun (mağara içinde).
5. Dalga ve Akıntılar
- Tanım: Deniz ve göl sularının rüzgâr, deprem ve gelgit gibi etkilerle oluşan hareketleridir.
- Etkisi: Kıyı şeritlerini şekillendirmede ana rol oynarlar.
- Oluşturduğu Şekiller:
- Aşınım: Falez (yalıyar), aşınım platformu.
- Birikim: Kumsal, kıyı oku, lagün (deniz kulağı), tombolo (saplı ada).
Visited 61 times, 1 visit(s) today
